Allah Bunu Demirsə, Kim Dedi?

Bu esseni yazmamışdan əvvəl çox tərəddüd etdim. Çünki ətrafımızda bu mövzunu danışmaq özü-özlüyündə risk sayılır. Amma fəlsəfəyə, tarixə, elmə maraq göstərib bu sualı sormamaq daha böyük bir narahatçılıq yaradır içimdə.

Gəlin açıq danışaq.

Həmişə bizə deyiblər: Quran bir elmi möcüzə ensiklopediyasıdır. “Bunu 1400 il əvvəl heç kim bilə bilməzdi!” Bu cümləni neçə dəfə eşitmisən? Amma bir az dərindən qazanda mənzərə dəyişir. Sual budur: Əgər bu kitab kainatın Yaradıcısındandırsa, niyə o, VII əsrin insanlarının ortaq səhvlərini bizə “həqiqət” kimi təqdim edir?

Galen Tibbi Yoxsa İlahi Bilik?

Bergamalı Galen (M.S. 129–216): Qurandan 400 il əvvəl yaşamış yunan həkimi. Onun tibbi fikirləri Orta Əsr İslam tibbinin əsasını təşkil edirdi.

Ən böyük “möcüzə” iddiası embrionun inkişafıdır. Müminun surəsi, 12–14-cü ayələr. İnsan toxumdan başlayır, qan laxtasına dönür, ət parçasına, sümüklərə, sonra sümüklərə ət “geyindirilir.” Bunu mikroskopsuz bilmək möcüzədir, deyirlər.

Amma Qurandan tam 400 il əvvəl yaşayan yunan həkimi Bergamalı Galen “De Semine” adlı kitabında eyni dörd mərhələni yazırdı. Toxum, qanla dolma, formalaşmamış ət, sümüklər, ətlə örtülmə. Cambridge Universitetindən tarix professoru Basim Musallam bunu sənədləşdirib: Orta Əsr İslam tibbi Galenin mərhələlərini izah etmək üçün Quranın terminologiyasından istifadə edirdi. Yəni alimlər özləri bu paraleli görürdülər.

Amma burda daha maraqlı bir şey var. Quran Galenin doğru fikirlərini deyil, səhv fikirlərini də təkrar edir.

Müasir embriologiya deyir ki, sümük və əzələ eyni vaxtda inkişaf edir. İkisi eyni embrion qatından, “mezodermdən” birlikdə yaranır. “Əvvəl sümük, sonra ət geyindirmə” ardıcıllığı Galenin, Aristotelin, dövrün bütün alimlərinin paylaşdığı ortaq yanılma idi. Düşük olmuş embrionlara baxanda elə zənn edirdilər ki, əvvəl skelet qurulur, sonra üstünə ət örtülür. Çadır kimi düşünürdülər: əvvəl dirəklər, sonra örtük.

Sual özü-özünə doğur: Zamandan kənar bir Yaradıcı niyə Galenin yanılmasını da miras alsın?

Bir də var Tariq surəsi, 6–7-ci ayələr. Orada spermanın “bel sümüyü ilə qabırğalar arasından” çıxdığı deyilir. Tibbi olaraq sperma xayalarda yaranır, bel bölgəsindən deyil. Bu, nə Galenə, nə müasir elmə sığmır. Sadəcə VII əsr ərəbinin “bədən mayeləri bədənin ortasından gəlir” inancının birbaşa izidir.

Mənbə: Basim Musallam, Sex and Society in Islam (1983), Cambridge University Press

Big Bang Yoxsa Minillik Nağıl?

Babil gil lövhəsi: Qurandan min ildən çox əvvəl yazılmış. “Göy və yerin ayrılması” mifi burada da var.

Ənbiya surəsi, 30-cu ayə: “Göylər və yer bitişik ikən onları ayırdığımızı görmürlərmi?”

Bu ayəni Big Bang kimi satırlar. Amma bir sual çıxır ortaya: əgər bu Big Bang-ə işarədirsə, Quranın nazil olduğu 1400 ildə bunu heç kim başa düşmədimi? Edwin Hubble 1929-da kainatın genişləndiyini kəşf etdi. Ondan əvvəl bu ayə nəyi “sübut edirdi”?

Daha əsas sual isə budur: bu motiv haradan gəlir?

Sümer mifologiyasında tanrı Enlil göyü yerdən ayırır. Babil “Enuma Eliş” destanında Marduk ilkin xaosu iki yerə bölür, yarısından göy, yarısından yer yaranır. Qədim Misirdə hava tanrısı Şu, göy tanrıçası Nutu yer tanrısı Gebin üstündən ayırır. Tövratın Yaradılış kitabında Tanrı suları böldü, üstdəkilər göy, altdakılar yer oldu.

“Göylə yerin ayrılması” VII əsr ərəblərinin icad etdiyi bir fikir deyil. Bu, bütün Qədim Yaxın Şərqin minillər boyu paylaşdığı yaradılış mitidir.

Üstəlik fizika tərəfdən: Dünya Böyük Partlayışdan 9 milyard il sonra yarandı. “Ayrılmalı” olan bir bitişiklik elmdə yoxdur.

Zariyat surəsi, 49-cu ayə: “Hər şeyi cüt yaratdıq.” Amma bilirik ki, bakteriyalar ikili bölünmə ilə çoxalır, cütləşmə yoxdur. Bəzi kərtənkələ növləri yalnız dişilərdən ibarətdir, erkəyə ehtiyac olmadan özünü klonlayır. “Hər şey” iddiası universaldır, bir istisna onu darmadağın edir.

Mənbə: Enuma Eliş mətni (sacred-texts.com), NASA — science.nasa.gov

Günəş Palçığa Batırmı?

Bu hissəni apologetlər ən çox atlayır. Amma atlamaq olmaz.

Kəhf surəsi, 86-cı ayə. Zülqərneyn qərbə doğru gedəndə Günəşi “qara palçıqlı bir bulaqda batarken” görür.

Günəş Yerdən 150 milyon kilometr uzaqlıqda, 1.4 milyon kilometr çapında bir plazma kürəsidir. Hansı palçığa batır?

Bu hekayənin mənbəyi məlumdur. Qurandan əvvəl, VI əsrdə Süryani dilində yazılmış “Böyük İsgəndər Əfsanəsi.” O dövrün ərəbləri arasında çox yayılmış bir xalq ədəbiyyatı idi. İçindəki hekayə: İsgəndər qərbə gedir, günəşin batdığı zəhərli gölə çatır. Quranın Zülqərneyn hekayəsi bu əfsanənin demək olar ki eyni sxemidir. Tarixi araşdırma aparan Kevin van Bladel bu paraleli 2008-ci ildə akademik olaraq sənədləşdirib.

Mənbə: Kevin van Bladel, The Alexander Legend in the Quran, academia.edu

Dağlar Yeri Sabitləşdirirmi?

Himalay dağları: dünyanın ən çox zəlzələ olan bölgələrindən birinin mərkəzindədir. Hindistan levhasının Avrasiya levhasıyla toqquşması nəticəsində yaranıb.

Nəhl surəsi, 15-ci ayə. Allah dağları “yerin titrəməməsi üçün qazıq kimi” sancıb.

Bu bədəvi düşüncə tərzidir, tamamilə anlaşılandır. Çadır uçmasın deyə yerə mıx vurursan. Dünya titrəməsin deyə dağlar mıxlanıb. Vizual olaraq məntiqlidir, şairanədir.

Amma coğrafi olaraq tam tərsidir.

Himalay dağları dünyanın ən çox zəlzələ olan bölgəsinin mərkəzindədir. Çünki bu dağlar Hindistan tektonik levhasının Avrasiya levhasıyla toqquşması nəticəsində yaranıb. Dağlar zəlzələnin nəticəsidir, önləyicisi deyil. Dağın olduğu yer yer kürəsinin ən “narahat” yerlərindən biridir.

Nobel mükafatı laureatı Pakistanlı fizik Pervez Hoodbhoy bu arqumenti belə ümumiləşdirib: “Bu üsul nə elmi bir iddia irəli sürür, nə də test edilə bilər. Sadəcə retrospektiv uyğunlaşdırmadır.”

Mənbə: USGS, Plate Tectonics — usgs.gov; Pervez Hoodbhoy, Islam and Science (1991)

Nəticə: İnsan Yazısı, İnsan Dövrü

Bax, mənzərə budur.

Qurandakı “elmi” məlumatların hamısı ya Quranın özündən əvvəlki mənbələrdə mövcuddur, Galen, Sümer, Babil, İskəndər əfsanəsi, ya da müasir elmlə ziddiyyət təşkil edir.

Bir mətn ya öz dövrünün dili ilə danışır, ya da zamansız elmi həqiqəti ehtiva edir. Hər ikisi eyni anda ola bilməz.

“Elmi möcüzəçilik” cərəyanı əslında inanclı insanlara ən böyük ziyanı vurandır. Çünki dini mətni hər 10 ildən bir dəyişən elmi nəzəriyyənin təsdiqinə möhtac edirsən. Bu gün Big Bang-ə uyğunlaşdırdığın ayə, sabah elm başqa model tapanda boşa çıxır.

Bu kitab VII əsr ərəb insanının dünyanı necə gördüyünün güzgüsüdür. Dünyanı düz bir xalça, göyü bir tavan, dağları çadır mıxı, embrion inkişafını bir inşaat prosesi kimi görürdülər. Bu anlaşılır, bu insanidir. Amma bu ilahilik iddiasıyla tutmur.

Həqiqət acıdır, amma azad edicidir. Bizə “möcüzə” kimi təqdim olunanlar o dövrün insanlarının bildiklərinin, bəzən isə səhv bildiklərinin poetik təkrarıdır.

Bu yazı sona çatır, amma sual qalır. Bu sualı çoxdan özümə verirdim. İndi sən də özünə ver.

İstinadlar və Kontekst

Qeyd olunan iddiaların elmi və tarixi dəqiqliyi üçün aşağıdakı akademik mənbələrdən istifadə edilmişdir:

1. Embriologiya və Antik Tibb:

• Basim Musallam, Sex and Society in Islam (Cambridge University Press, 1983): İslam tibbinin Galen və Hipokrat əsərlərinə əsaslandığını göstərən əsas akademik iş.
• Galen (M.S. 129–216), De Semine (Toxum Üzerine), II. Kitab: İnsan inkişafının 4 mərhələsini (nutfə, laxta, ət, sümük) Quranın enişindən 400 il əvvəl təsvir etmişdir.
• Hipokrat, On the Nature of the Child: Embrionun inkişaf nəzəriyyəsinin erkən kökləri.

2. Kosmologiya və Big Bang İddiaları:

• Enuma Elish (Babil Yaradılış Destanı), IV. Lövhə: Göy və Yerin ayrılması mifi (Marduk və Tiamat).
• Song of the Hoe (Sumer mifi): Enlil tanrısının göyü yerdən ayırmasını təsvir edən qədim mətn.
• Tövrat, Yaradılış (Genesis) 1:6-8: Suların (gök və yerin) ayrılması mövzusu.
• Edward William Lane, Arabic-English Lexicon & İbn Mənzur, Lisan al-Arab: “Musi’un” (genişlətmək/qüdrət sahibi olmaq) kəlməsinin klassik etimoloji təhlili.

3. Günəşin Batması və Zülqərneyn:

• Kevin van Bladel, “The Alexander Legend in the Qur’an 18:83-102” (Tarixi kontekstdə Quran, red. Gabriel Said Reynolds, 2008): Zülqərneyn hekayəsinin Süryani “Böyük İsgəndər Əfsanəsi”ndən qaynaqlandığını sənədləşdirir.
• Pseudo-Callisthenes, The Alexander Romance (VI əsr Süryani əlyazmaları).

4. Dağlar və Geologiya:

• Pervez Hoodbhoy, Islam and Science: Religious Orthodoxy and the Battle for Rationality (Zed Books, 1991): Dağların “qazıq” olması iddiasının fiziki əsassızlığı və dağların əslində zəlzələ bölgələri olması haqqında.
• USGS (ABŞ Geoloji Xidməti), This Dynamic Earth: The Story of Plate Tectonics: Levha tektonikası və dağ əmələ gəlmə prosesləri.

5. Digər Elmi İddialar:

• Aristotel, Meteorologica: Dənizlərin suyunun qarışmaması və duzluluq fərqi haqqında müşahidələr (Quran’dan 1000 il əvvəl).
• NASA Lunar Science Institute: Ayın yarılması iddialarına rəsmi cavab (Brad Bailey, NASA: “Ayın fiziki olaraq iki yerə bölündüyünə dair heç bir geoloji sübut yoxdur”).